ضرورت‌هاي توسعه آلومينيوم در اقتصاد ايران

تب‌های اولیه

از آلومينيوم به‌عنوان «فولاد قرن ۲۱» نام برده مي‌شود و به اعتقاد كارشناسان، آلومينيوم پس از فولاد، بيشترين توليد و مصرف را در جهان دارد. ميزان مصرف اين فلز به تنهايي از مجموع ساير فلزات غيرآهني بيشتر است. صنعت آلومينيوم در جهان به‌طور مستقيم براي حدود ۵/ ۱ ميليون نفر و به‌طور غيرمستقيم براي ۶ ميليون نفر شغل ايجاد كرده است. 

به گزارش معدن نامه به نقل از دنياي معدن، در ايران نيز درحال‌حاضر آلومينيوم اوليه‌ (فلز خالص) در شركت‌هاي آلومينيوم ايران (ايرالكو) در اراك همچنين آلومينيوم المهدي و هرمزآل در بندرعباس و جاجرم با مجموع ظرفيت اسمي نصب شده ۴۶۸ هزار تن در سال توليد مي‌شود. با توليد ۱۷۵هزار تن محصول توسط ايرالكو، المهدي ۱۱۰هزار تن، هرمزآل ۱۴۳هزار تن، جاجرم ۴۰هزار تن و با راه‌اندازي فاز نخست آلومينيوم جنوب با ظرفيت ۳۰۰هزار تن در سال با فناوري ۴۳۰كيلوآمپر، ميزان ظرفيت توليد آلومينيوم كشور به ۷۶۸ هزار تن مي‌رسد و با راه‌اندازي فاز دوم آلومينيوم جنوب با ظرفيت ۶۰۰ هزار تن ظرفيت توليد آلومينيوم در ايران به بيش از ۳/ ۱ ميليون تن در سال خواهد رسيد. شهريار طاهرپور، كارشناس صنايع فلزي درخصوص جايگاه اين فلز در اقتصاد جهان اظهار كرد: آينده بسياري از صنايع توليدي جهان، با آلومينيوم گره خورده و اين صنعت به‌دليل ويژگي‌هايي چون كاربردهاي مختلف و متنوع، نوآوري در محصولات جديد و توسعه با ملاحظات زيست ‌محيطي، درحال تقويت موقعيت خود در اقتصاد و تجارت جهاني است.

اين كارشناس ارشد حوزه آلومينيوم ادامه داد: آلومينيوم فلزي است كه صنايع خودروسازي با استفاده از آن مي‌توانند وزن خودروي توليد شده خود را كاهش دهند. به ازاي هر ۱۰۰كيلوگرم كاهش وزن در خودرو حدود ۸ گرم بر كيلومتر از ميزان انتشار دي‌كسيدكربن كاسته مي‌شود. از آنجا كه در ايران تنها در سال ۱۳۹۷ حدود يك‌ميليون خودرو توليد شده، اگر متوسط پيمايش اين خودروها را ۲۰هزار كيلومتر در سال در نظر بگيريم، كل پيمايش اين خودروها در سال گذشته حدود ۲۰ميليارد كيلومتر بوده‌،‌ درحالي‌كه اگر تنها وزن ۵۰درصد اين خودروها با آلومينيوم ۱۰۰كيلوگرم كاهش يافته بود سال گذشته ۸۰هزار تن كمتر گاز دي اكسيد كربن وارد جو مي‌شد.

وي تصريح كرد: فلز آلومينيوم در ۳مرحله توليد مي‌شود؛ مرحله نخست استخراج بوكسيت و سپس استحصال آلومينا از بوكسيت و سپس فرآيند احيا است. سنگ بوكسيت در فرآيندي با استفاده از روش شيميايي در كارخانه‌هاي توليد آلومينا به اكسيد آلومينيوم يا آلومينا تبديل مي‌شود. در اين فرآيند از ۴ تن بوكسيت، ۲ تن پودر آلومينا به‌دست آمده و از اين مقدار يك تن فلز آلومينيوم استحصال مي‌شود. طاهر‌پور ادامه داد: آلومينيوم استحصال شده به‌صورت مذاب، شمش، اسلب، بيلت و... در اختيار صنايع پايين ‌دست قرار مي‌گيرد و با استفاده از عمليات ريخته‌گري، نورد يا اكستروژن تبديل به محصولات مختلف مي‌شود. وي افزود: اين محصولات پس از پايان عمر مفيد خود به قراضه‌هاي آلومينيومي تبديل و دوباره ذوب مي‌شوند و در صنايع مختلف مورد استفاده قرار مي‌گيرند. وي تاكيد كرد: بنابراين مي‌توان گفت فلز آلومينيوم جزو عناصر دوستدار محيط‌زيست است و حتي زباله‌هاي آلومينيومي با صرف هزينه‌اي بسيار كم دوباره قابل استفاده خواهند بود.

طاهرپور با اشاره به چالش‌هاي اين صنعت ‌گفت: براساس بررسي‌هاي انجام شده، با وجود اينكه از مزيت‌هاي مهم ايران در توليد آلومينيوم اوليه، انرژي و نيروي انساني ارزان است اما متاسفانه به‌دليل تحريم‌ها و امضا نشدن قراردادهاي بلندمدت خريد آلومينا، پتروليوم كك و‌آند و گشايش نيافتن ال‌سي (اعتبار اسنادي)، اين مواد اوليه به‌وسيله واسطه‌ها با نرخ بالاتري خريداري مي‌شوند، به‌گونه‌اي كه نرخ تمام شده آلومينيوم در داخل بيش از شركت‌هاي توليدكننده در منطقه خليج‌فارس است.  وي تصريح كرد: ميزان توليد آلومينيوم در ايران طي سال ۱۳۹۷ حدود ۳۰۰هزار تن بود كه حتي با محاسبه نكردن ظرفيت توليد كارخانه جاجرم اختلاف بالاي ۱۲۰هزار تني بين ميزان توليد واقعي و ظرفيت اسمي توليد آلومينيوم كشور وجود دارد.

وي با ارائه راهكارهاي بهبود توليد آلومينيوم در كشور گفت: امضاي قراردادهاي بلندمدت خريد آلومينا و پتروليوم كك و‌اند به منظور تامين مواد اوليه ارزان و باكيفيت به‌وسيله توليدكنندگان اصلي بين‌المللي، ادامه اعطاي يارانه انرژي از سوي دولت و مشابه بسياري از كشورهاي جهان، ارتقاي مداوم عوامل توليد به منظور كاهش هزينه‌هاي برق مصرفي، مواد اوليه و نيروي انساني، به‌كارگيري فناوري‌هاي مدرن و بهينه‌سازي خطوط توليد فعلي به‌وسيله بهبود فناوري، همكاري موسسه‌هاي مالي براي اعطاي وام با بهره مناسب و سرمايه‌گذاري در اين بخش از صنعت، واگذاري بخشي از سهام كارخانه‌هاي توليد آلومينيوم اوليه به هلدينگ‌هاي بين‌المللي صنعت، برنامه‌ريزي به منظور افزايش مصرف آلومينيوم در كشور با توجه به سرانه مصرف پايين آن در مقايسه با متوسط جهاني و تشكيل هلدينگ صنعت آلومينيوم در ايران از جمله راهكارهاي افزايش بهره‌وري و توليد بهينه آلومينيوم در كشور است.

طاهرپور گفت: واردات آلومينا در تمام كشورهاي منطقه در سال‌جاري شاهد رشد خواهد بود؛ هر چند اين ميزان رشد براي كشورهاي تركيه و عربستان در مقايسه با ساير كشورها ناچيز است.

وي افزود: تقاضاي آلومينا در ايران در صورتي كه كل واحدهاي ذوب آلومينيوم با تمام ظرفيت خود فعاليت كنند، به ‌حدود ۹۸۰ هزار تن مي‌رسد كه كمتر از ۲۵۰ هزار تن آن را مي‌توان از داخل تامين كرد. اين در حالي است كه با بهره‌برداري از كارخانه آلومينيوم جنوب سالانه ۶۰۰ هزار تن به نياز آلوميناي كشور افزوده مي‌شود؛ بنابراين ايران بيش از ۵/ ۱ميليون تن آلومينا نياز دارد و كمبود ۲۵/ ۱ميليون تني در تامين آلومينا موضوعي است كه بايد به‌طور جدي به‌دنبال راهكار آن باشيم.

وي در تشريح مزيت‌هاي توليد آلومينيوم در كشور گفت: يكي از اين مزيت‌ها كه براي توليد آلومينيوم در كشور وجود دارد، ذخاير گازي است كه كشورهاي نفت‌خيز جهان به‌ويژه در حوزه خليج‌فارس، از آن بهره‌مند هستند. ميزان ذخيره گاز طبيعي ايران افزون بر ۵/ ۳۳ تريليون متر مكعب برآورد مي‌شود و با توجه به اكتشافات اخير، اين رقم درحال افزايش است. ايران از لحاظ دارا بودن ذخاير گازي، در رتبه دوم جهان قرار دارد؛ درحالي‌كه در برخي آمارها ايران رتبه نخست ذخاير گازي در جهان را در اختيار دارد و ۱۷ تا ۱۸ درصد گاز جهان به ايران اختصاص دارد. ميدان گازي پارس جنوبي، بزرگ‌ترين ميدان گازي جهان است كه در خليج‌فارس و به‌طور مشترك در آب‌هاي سرزميني ايران و قطر قرار دارد. عمده انرژي مورد نياز (گاز طبيعي) كارخانه‌هاي توليد آلومينيوم حوزه خليج‌فارس از قطر و ميدان گازي مشترك ايران و قطر تامين مي‌شود.  وي نيروي انساني متخصص و موقعيت مناسب براي صادرات را از ديگر مزاياي توليد آلومينيوم برشمرد و گفت: هر كارخانه با ظرفيت يك‌ميليون تن به‌طور مستقيم براي حدود ۳هزار نفر شغل دائم ايجاد مي‌كند. با توجه به نيروهاي جوان و تحصيلكرده در كشور، ايجاد بسترهاي كاري لازم به منظور بهره‌مند شدن از تخصص اين جوانان لازم است و توسعه صنعت آلومينيوم مي‌تواند به‌طور مستقيم در اين امر موثر باشد، ضمن اينكه همزمان زمينه اشتغال براي جوانان و به‌كارگيري تخصص افراد تحصيلكرده را فراهم مي‌كند. همچنين تركيه در همسايگي ايران در سال ۲۰۱۸ميلادي، اقدام به واردات آلومينيوم به ارزش ۸۷/ ۳ ميليارد دلار كرده است. با توجه به روابط خوب ايران و تركيه و همچنين نزديكي اين دو كشور به هم، تركيه بازار بسيار مناسبي براي صادرات است.اين كارشناس در ادامه تاكيد كرد: سرانه مصرف آلومينيوم ايران در ۱۰ سال گذشته حدود ۵/ ۴ كيلوگرم در سال بوده و سال به سال فاصله آن از ميانگين جهاني درحال افزايش است. درحال‌حاضر ميانگين سرانه مصرف آلومينيوم در جهان حدود ۹ كيلوگرم است.

طاهرپور تاكيد كرد: فاصله مصرف سرانه آلومينيوم در ايران از مقدار جهاني آن درحال افزايش است يعني دنيا سريع‌تر از ايران درحال استفاده بيشتر از اين فلز پايه در حركت است. اين درحالي است كه ايران به‌عنوان يكي از پايه‌گذاران صنعت آلومينيوم در منطقه خاورميانه (كه خود درحال‌حاضر يكي از قطب‌هاي صنعت آلومينيوم جهان است) شناخته مي‌شود. وي تاكيد كرد: درحال‌حاضر بالاترين سرانه مصرف آلومينيوم در جهان مربوط به آمريكا و كاناداست كه به ترتيب ۲۳ و ۲۷ كيلوگرم عنوان شده و ميانگين سرانه مصرف آلومينيوم در جهان ۹ كيلوگرم است.

اين كارشناس صنعت آلومينيوم تصريح كرد: درحال‌حاضر كشور به‌دليل تامين مواد اوليه از جمله آلومينا و پتروليوم كك به مشكلات عديده‌اي برخورد كرده و لازم است براي تامين مواد اوليه و كاهش هزينه‌هاي توليد، كارخانه‌هاي توليد آلومينا و پتروليوم كك ساخته شوند. از جمله مشكلات موجود مي‌توان به نرسيدن مواد اوليه به دلايل مختلف از جمله تحريم‌ها و همچنين خريد اين مواد با قيمت‌هاي بسيار بالاتر از نرخ جهاني اشاره كرد.

وي افزود: براي تامين مواد اوليه مورد نياز صنعت آلومينيوم، اجراي پروژه‌هاي ساخت كارخانه توليد آلومينا با ظرفيت ۳ميليون تن در سال و همچنين ساخت كارخانه توليد پتروليوم كك با استفاده از پسماندهاي پالايشگاه‌ها با ظرفيت ۵۰۰هزار تن و ساخت نيروگاه‌هاي جديد براي تامين برق تضمين شده پايدار كارخانه‌هاي آلومينيوم از ضروريات اين صنعت است؛ ضمن اينكه اتصال كارخانه‌هاي توليدكننده آلومينيوم به شبكه ريلي و نيز اكتشاف معادن جديد بوكسيت در كشور مي‌تواند در كاهش هزينه‌ها و سودآوري اين صنعت بسيار موثر باشد.

  سرعت‌گيرهاي توسعه آلومينيوم

موارد فوق بخش‌هايي از واقعيت‌هاي صنعت آلومينيوم در كشور است. به‌صورت كلي مي‌توان گفت كه دليل اصلي توسعه صنعت آلومينيوم در كشور وجود منابع فراوان و ارزان‌قيمت گاز طبيعي در كشور بوده كه ذهنيت صحيحي است. اما در كنار اين مزيت برجسته و همچنين وجود بازار مصرف گسترده و روبه‌رشد، بزرگ‌ترين سرعت‌گير توسعه اين صنعت تاكنون دسترسي مطمئن و مستمر به ذخاير معدني و ماده اوليه اصلي اين صنعت يعني آلومينا بوده است. همان‌گونه كه در اين گزارش به آن اشاره شد، بخش اعظم نياز كشور درحال و آينده به آلومينا، از طريق واردات تامين مي‌شود كه با توجه به تحريم‌ها، قيمت تمام شده اين كالا حتي بيشتر از رقباي منطقه‌اي ما تمام مي‌شود. از سوي ديگر بيشترين ذخاير معدني بوكسيت در كشور در منطقه جاجرم قرار داشته كه هم‌اكنون اين حوزه معدني، خود كارخانه توليد آلومينيوم دارد و به معني برجسته‌تر شدن نياز كشور در آينده به تامين مستمر آلوميناست.

در شرايطي كه ظرفيت توليد آلومينيوم در ايران در مسير رشد قرار دارد بايد بيش از پيش به فكر تامين مواد اوليه بود. گام اول در اين مسير را بايد توجه بيشتر به اكتشافات معدني دانست آن‌هم در شرايطي كه به‌صورت پراكنده، مناطق اميدواركننده بسياري در كشورمان شناسايي شده است ولي تاكنون به‌عنوان يك معدن با ارزش اقتصادي استخراج اغلب مطرح نشده‌اند. اين واقعيت را بايد جدي گرفت آن‌هم در شرايطي كه نياز كشور به تامين امن آلومينا از بوكسيت چيزي از يك رويكرد استراتژيك صنعتي كم ندارد. وقتي در گذشته صنعت سرب و روي به‌عنوان يك صنعت استراتژيك مطرح شد، چرا تامين قطعي مواد معدني آلومينيوم‌دار به‌عنوان يك رويكرد استراتژيك مطرح نشود. شيوه معدنكاري كوچك‌مقياس كه مدتي است در دستور كار شركت تهيه و توليد مواد معدني (ايمپاسكو ) و همچنين ايميدرو قرار گرفته است مي‌تواند در اين خصوص موثر ارزيابي شود مخصوصا در شرايطي كه استخراج اين ماده معدني حتي به‌صورت محدود توسط بخش‌خصوصي به‌صورت نسبي ارزش اقتصادي دارد. حال در شرايطي كه كشور به شدت به آلومينا نياز داشته و فرآيند توليد آلومينا از بوكسيت چندان هم پيچيده نيست، همچنين ذخاير كوچك و حتي متوسط پراكنده‌اي هم در بررسي‌هاي اجمالي وجود داشته و مي‌توان گفت استخراج بوكسيت بعضا ارزش اقتصادي دارد، چرا هنوز كشورمان به واردات آلومينا وابستگي جدي داشته و اين وابستگي عميق‌تر مي‌شود. به نظر مي‌رسد كه طراحي يك ساز و كار تجاري و صنعتي را بايد در دستور كار قرار داد تا از حداقل ذخاير موجود هم استفاده كرد كه ساده‌ترين خروجي آن رشد بهره‌وري در بخش‌هاي صنعتي است. تجربه نشان داده وقتي يك ذهنيت در بين كارشناسان و تصميم‌سازان صنعتي و حتي اقتصادي شايع مي‌شود، به اين سادگي نمي‌توان آن را تغيير داد. شايد هم‌اكنون اين ذهنيت وجود دارد كه ايران داراي ذخاير بوكسيت نيست بنابراين توسعه فرآوري بوكسيت به منظور توليد آلومينا نمي‌تواند ارزش اقتصادي برجسته‌اي داشته باشد. البته اين ذهنيت چندان هم غلط نيست زيرا آمارهاي رسمي اعلام شده نشان مي‌دهد كه نه تنها خبري از معادن بزرگ بوكسيت جديد در كشور نيست، بلكه ذخاير متوسط هم توان تامين كامل نيازهاي كشور را ندارند.

در همين خصوص دكتر مهدي كرباسيان؛ رئيس سابق هيات عامل ايميدرو نيز عنوان كرد: ايران از لحاظ ذخاير معدني بوكسيت در جهان غني نيست. در دوره‌هاي پيشين كه ايميدرو ۲۷۰هزار كيلومتر مربع كار اكتشافي (مقدماتي ) انجام داد به معادن بزرگي نرسيديم. همچنين متوليان معدن جاجرم هم در فعاليت‌هاي اكتشافي خود در استان‌هاي كهكيلويه و بويراحمد، يزد، خراسان رضوي و شمالي هم به ذخايري دست پيدا كردند، ولي به قدري نيست كه بتواند از صنعت آلومينيوم كشور پشتيباني قطعي كند. درخصوص استفاده از ساير كاني‌هاي داراي آلومينيوم هم فعاليت‌هاي پژوهشي صورت گرفته است كه البته هنوز نتايج آن به‌صورت كامل اعلام نشده است. كرباسيان درخصوص استفاده از ذخاير موجود معدني و استخراج و فروش بوكسيت هم عنوان داشت كه با توجه به ارزش اقتصادي اين ماده معدني، دادوستد آن درحال انجام است آن هم در شرايطي كه قيمت تمام شده و نرخ فروش نشان مي‌دهد كه تجارت داخلي بوكسيت ارزش پرداخت هزينه حمل‌ونقل را دارد. در نهايت بايد گفت در مورد بوكسيت معادن كوچك موجود در كشور نمي‌تواند جوابگوي كامل نياز داخلي باشد، اگرچه هم‌اكنون هم جاجرم ذخاير معدني معادن كوچك اطراف را خريداري مي‌كند و در فرآيند توليد آلومينا از اين منابع هم استفاده مي‌شود.

مهدي كرباسيان در ادامه اين گفت‌وگو به قرارداد منعقد شده بين ايران و گينه كوناكري در دولت سازندگي اشاره كرد و گفت: قراردادي در آن زمان به مدت ۲۵سال بين دو كشور منعقد شد كه اين قرارداد در سال‌هاي گذشته به مراحل پاياني خود نزديك مي‌شد. در سال‌هاي قبل با يك تفاهم با وزير معادن گينه كوناكري، امتياز اين قرارداد، ۲۵ سال ديگر تمديد شده و به كمك يك مشاور بين‌المللي طرح اوليه احداث خط لوله براي حمل ماده معدني به‌صورت شيرابه تهيه شد. در اواخر مهر سال گذشته مناقصه‌اي با حضور چند پيمانكار بين‌المللي برگزار شد ولي از آن زمان تاكنون خبري در مورد آخرين وضعيت اين پروژه‌ها ندارم. اين معدن هم از ذخيره بسيار بالايي برخوردار است و هم كيفيت بالايي دارد كه جذابيت اين پروژه‌ را دوچندان مي‌سازد. در كنار اين پروژه بزرگ، كارخانه توليد پودر آلومينيوم در بندر (منطقه ويژه صنعتي ) پارسيان در دستور كار قرار گرفت كه بتوان با واردات بوكسيت از برزيل يا استراليا، اقدام به توليد كرد. گفت‌وگو با مديران سابق معدني در كشور مي‌تواند زواياي بيشتري از رخدادها و ظرفيت‌هاي معدني كشور را نشان دهد كه در آينده به اين قبيل گفت‌وگوها بيشتر خواهيم پرداخت.

اگر بتوان فلز آلومينيوم را فلز قرن ۲۱ به‌شمار آورد، دنيايي بحث پيرامون اين صنعت ايجاد خواهد شد آن هم در شرايطي كه به تنهايي ذخاير عظيم گاز طبيعي يا انرژي ارزان و در دسترس نمي‌تواند ملاك قدرتمندي براي توسعه يك صنعت خاص در دنياي امروز به شمار رود همچنين تحريم‌ها هم واقعيتي است كه سال‌هاست با آن روبه‌رو هستيم، اگرچه نبض صادرات فلزات مخصوصا فلزات پايه هيچ‌گاه از واقعيت‌هاي اقتصادي در كشور جدا نبوده است. مس و آلومينيوم با توجه به قيمت بالا و ارزآوري مطلوب آن مي‌توانند به‌عنوان يك پل براي عبور از تكانه‌هاي ارزي به شمار روند آن هم در شرايطي كه ايران در فرآوري و استحصال آلومينيوم خالص يا ذخاير زيرزميني مس در جهان حرف‌هاي بسياري براي گفتن دارد. اگر تنها نگاه خود را به فلزات پايه معطوف كنيم و با تلاش براي استفاده حداكثري از منابع و سرمايه‌گذاري‌هاي صورت‌گرفته، تلاش كنيم تا از اين مسير تحرك صنعتي جديدي را ايجاد كنيم، مي‌توان آينده جذابي را براي صنايع بالادستي و پايين‌دستي در اين حوزه‌هاي فلزي ترسيم كرد.

دسته بندی: 
امتیاز شما: هیچ (1 vote)

نظر شما چیست؟